Fatti dwar il-COVID-19

X’inhi l-COVID-19?

Il-COVID-19 hija l-marda kkawżata mill-virus imsejjaħ sindromu respiratorju akut sever coronavirus-2 (SARS-CoV-2). SARS-CoV-2 hija razza ġdida ta’ coronavirus. Ma kienx ġie identifikat fil-bnedmin qabel Diċembru 2019.

Hemm ħafna tipi differenti ta’ coronavirus. Fil-biċċa l-kbira tagħhom, il-coronavirusis jinfettaw lill-annimali, iżda xi wħud jistgħu jinfettaw lill-bnedmin ukoll.

It-tifqigħa attwali tal-COVID-19 bdiet lejn l-aħħar tal-2019; l-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa (WHO) iddikjarat pandemija fil-11 ta’ Marzu 2020 (1). Din hija l-ewwel pandemija kkawżata minn coronavirus.

Symptoms of COVID-19

X’inhuma s-sintomi tal-COVID-19?

Is-sintomi ewlenin tal-COVID-19 huma:

  • deni
  • sogħla
  • dgħufija jew għeja ġenerali
  • bidla jew telf tat-togħma jew tax-xamm
  • uġigħ fil-griżmejn
  • uġigħ ta’ ras
  • uġigħ fil-muskoli
  • dijarea.

Is-severità tal-marda tvarja ħafna minn persuna għal oħra.

Xi persuni bil-COVID-19 huma asintomatiċi. Dan ifisser li ma għandhom l-ebda sintomu.

F’każijiet serji, is-sintomi jistgħu jinkludu

  • diffikultà fit-teħid tan-nifs jew qtugħ ta’ nifs
  • konfużjoni
  • uġigħ fis-sider.

Persuni b’sintomi severi jista’ jkollhom bżonn ta’ kura medika u ta’ appoġġ speċjalizzati.

Il-kundizzjoni ta’ pazjent tista’ tiddeterjora malajr. Jekk dan iseħħ, dan spiss iseħħ matul it-tieni ġimgħa tal-marda.

Sfortunatament, xi persuni bil-COVID-19 jeħtieġ li jmorru l-isptar. Xi wħud minn dawn jistgħu saħansitra jkunu jeħtieġu kura intensiva, xi kultant għal perjodi estiżi.

X’inhuma l-kumplikazzjonijiet tal-COVID-19?

Persuni b’sintomi severi li jaffettwaw il-passaġġi tan-nifs jista’ jkollhom bżonn jitqiegħdu fuq respiratur (appoġġ mekkaniku għall-ventilazzjoni). Dan jista’ jagħmilhom aktar suxxettibbli li jieħdu infezzjoni minbarra l-COVID-19, bħall-pulmonite.

Xi pazjenti bil-COVID-19 huma wkoll f’riskju ogħla ta’ kumplikazzjonijiet relatati mal-għaqid tad-demm, bħal attakki ta’ puplesija jew attakki tal-qalb.

Barra minn hekk, xi drabi, il-pazjenti jistgħu jesperjenzaw sintomi relatati mas-sistema nervuża. Dawn jistgħu jinkludu bidliet temporanji fil-personalità jew livelli ta’ viġilanza mibdula.

Il-probabbiltà li persuna jkollha tmur l-isptar hija ogħla għall-anzjani, b’mod partikolari għall-persuni ta’ aktar minn 60 sena u għall-persuni b’kundizzjonijiet tas-saħħa sottostanti.

B’mod ġenerali, ir-riskju ta’ mewt mill-COVID-19 huwa baxx, iżda ogħla milli huwa fil-każ tal-influwenza. Ir-riskju ta’ mewt huwa ogħla f’persuni akbar fl-età, kif ukoll f’persuni li għandhom kundizzjonijiet fit-tul.

X’inhi l-COVID-19 fit-tul?

Numru żgħir ta’ pazjenti jistgħu jbatu minn effetti fit-tul mill-infezzjoni tal-COVID-19. Din tissejjaħ kundizzjoni post-COVID-19 jew COVID-19 fit-tul.

Il-COVID-19 fit-tul taffettwa pazjenti ta’ kull età, inklużi persuni li kellhom biss sintomi ħfief tal-COVID-19 meta ġew infettati għall-ewwel darba.

Is-sintomi jinkludu:

  • dgħufija ġenerali
  • telf tax-xamm
  • uġigħ fin-nervituri
  • disturbi fl-irqad
  • stress.

L-irkupru sħiħ jista’ jieħu sa sitt xhur. Attwalment m’hemm l-ebda kura għal din il-kundizzjoni.

Transmission of COVID-19

Kif tinfirex il-COVID-19?

Il-virus SARS-CoV-2 jinfirex minn persuna għal oħra primarjament permezz ta’ partikoli nedjin żgħar rilaxxati fl-arja meta persuna infettata tieħu nifs u b’mod partikolari meta titkellem, tkanta, tgħajjat, tagħtas, tisgħol, eċċ.. Dawn il-partikoli mbagħad jistgħu jilħqu lil persuni oħrajn fil-qrib (normalment sa żewġ metri ’l bogħod), li jistgħu jeħduhom man-nifs.

Partikoli akbar (taqtiriet) jistgħu wkoll jinżlu fuq uċuħ u jintmessu minn nies oħra. Dawn il-persuni mbagħad jistgħu jaqbdu l-virus ma’ idejhom u jiġu infettati meta jmissu mneħirhom, ħalqhom jew għajnejhom. Il-virus jista’ jissopravivi għal ftit jiem fuq il-plastik u fuq uċuh tal-azzar inossidabbli. Iżda jista’ wkoll jibqa’ ħaj għal diversi sigħat fuq uċuħ bħall-kartun jew ram.

It-trażmissjoni minn persuna infettata għal oħra tista’ tibda jumejn qabel ma tibda turi s-sintomi. Bħala medja, persuna infettata waħda tinfetta sa ħames persuni oħra, jekk ma jieħdu l-ebda miżura biex jipprevjenu t-trażmissjoni.

Normalment ikun hemm bżonn minn ħamest ijiem sa sitt ijiem biex xi ħadd jibda juri sintomi wara li jkun ġie infettat. Madankollu dan jista’ jvarja bejn jum u ġimagħtejn.

Risk groups of COVID-19

Min huwa f’riskju li taqbdu l-COVID-19?

Kulħadd huwa f’riskju li taqbdu l-COVID-19?

Madankollu, xi gruppi tal-popolazzjoni huma aktar probabbli li jiżviluppaw mard serju. Dawn jinkludu persuni ta’ aktar minn 60 sena u nisa tqal, kif ukoll persuni b’kundizzjonijiet tas-saħħa sottostanti, eż.:

  • obeżità
  • pressjoni għolja tad-demm
  • dijabete,
  • mard tal-qalb
  • mard fit-tul li jaffettwa l-pulmun u l-passaġġi tal-arja
  • kundizzjonijiet li jaffettwaw is-sistema nervuża
  • sistema immunitarja dgħajfa.

Is-sintomi fl-adulti għandhom it-tendenza li jkunu iktar severi milli fit-tfal. Madankollu, it-tfal xorta jgħaddu l-virus lil oħrajn, u xi wħud jiżviluppaw mard serju.

Spazji fuq ġewwa ffullati jipprovdu opportunitajiet għall-COVID-19 biex tinfirex malajr: il-ħabsijiet, iċ-ċentri tal-migranti u l-impjanti tal-ipproċessar tal-ikel kollha raw tifqigħat sinifikanti.

Huwa possibbli li arja kiesħa jew niedja tista’ żżid il-possibbiltajiet li l-virus jgħaddi minn persuna għal oħra.

Prevention of COVID

Il-COVID-19 kif tista’ tiġi evitata?

L-aktar mod effettiv għall-prevenzjoni tal-COVID-19 huwa permezz tat-tilqim — flimkien ma’ interventi bħal li jintlibsu maskli tal-wiċċ u t-tbegħid fiżiku. Persuni li jingħataw it-tilqima għandhom inqas ċans li jkollhom mard serju jew li jkollhom bżonn jiddaħħlu l-isptar. Din hija r-raġuni għaliex il-korpi tas-saħħa pubblika qegħdin iħeġġu lill-persuni eliġibbli kollha biex jieħdu l-vaċċin sħiħ kontra l-COVID-19 mill-aktar fis possibbli. Aqra aktar dwar il-vaċċini tal-COVID-19.

Iż-żamma tad-distanza fiżika minn oħrajn, ventilazzjoni tajba tal-ispazji fuq ġewwa u l-ilbies ta’ maskra tal-wiċċ jgħinu biex iwaqqfu t-trażmissjoni.

Il-ħasil tal-idejn ta’ spiss bis-sapun u bl-ilma jew bl-użu ta’ soluzzjonijiet ibbażati fuq l-alkoħol jgħin ukoll biex jiġi evitat it-trasferiment tal-virus mill-idejn għal ġol-ġisem mill-għajnejn, mill-imnieħer jew mill-ħalq. Għal iktar informazzjoni, ara: Infografika: Miżuri mhux farmaċewtiċi.

Treatment of COVID-19

Kif tiġi trattata?

Mediċini għall-kura tal-COVID-19 li jimmiraw il-virus direttament qegħdin isiru disponibbli. Dawn jintużaw l-aktar biex tiġi evitata marda severa fi gruppi b’riskju għoli.

It-trattament ewlieni għall-biċċa l-kbira tal-pazjenti b’mard sever jibqa’ l-kura ta’ appoġġ, bħall-użu ta’ terapija bl-ossiġenu u l-ġestjoni tal-livelli tal-fluwidi. Dan spiss ikun effettiv ħafna.

Għall-informazzjoni l-aktar reċenti dwar it-trattamenti tal-COVID-19, żur is-sit web tal-Aġenzija Ewropea għall-Mediċini (EMA): Trattamenti u vaċċini għall-COVID-19 jew is-sit web tal-Kummissjoni Ewropea: Trattamenti għall-COVID-19 (europa.eu)

 

Aktar informazzjoni

 

--------------------------------------------------------------------

Referenza:

(1) Ir-rimarki tal-ftuħ tad-Direttur Ġenerali tal-WHO waqt il-briefing għall-midja dwar il-COVID-19, 11 ta’ Marzu 2020. Disponibbli fuq https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020

 

Nota: Din l-iskeda informattiva hija maħsuba għal skopijiet ta’ informazzjoni ġenerali u ma għandhiex tintuża bħala sostitut għall-kompetenza individwali u għall-ġudizzju ta’ professjonista tal-kura tas-saħħa.

Vaċċini kontra l-COVID-19

Tgħallem aktar dwar kif jaħdmu l-vaċċini kontra l-COVID-19, l-iżvilupp u l-approvazzjoni tagħhom, u kif tiġi sorveljata s-sikurezza tagħhom.